اهمیت و کاربرد قانون در موسیقی ترکی

درباره‌ی ساز قانون ترکی

قانون ترکی جایگاه مهمی در موسیقی ترکی دارد. قانون سازی قدرتمند است که برای هر گروه موسیقی ترکی ضروری به شمار می‌آید. گمان می‌رود قانون در دوره‌ی امپراتوری عثمانی، در قرن نوزدهم، به دست مهاجری سوری از قاهره وارد موسیقی ترکی شده باشد. از سوی دیگر، قانون داستان تازه‌تری هم دارد که از سال 1876 آغاز می‌شود. گفته می‌شود میان گونه‌ی قدیمی‌تر قانون و گونه‌ی تازه تفاوتی هست؛ نخستین نمونه‌های گونه‌ی تازه را قانون‌ساز استانبولی، محمود اوستا (Mahmut Usta)، ساخته است. بنا بر اسناد کنگره‌ی موسیقی عرب قاهره که در سال 1932 برگزار شد، این دو گونه احتمالاً تا دهه‌ی 1930 در کنار هم رواج داشته‌اند. ویژگی گونه‌ی تازه‌تر قانون، به‌کارگیری اهرم‌های کوچک برنجی بود که در سمت چپ جعبه و نزدیک گوشی‌ها قرار می‌گرفتند (که سمت چپ نوازنده نیز هست). این اهرم‌ها فشار سیم‌ها را تنظیم می‌کردند. روی قانون ترکی برای هر سه سیم پنج تا نُه اهرم وجود دارد که می‌توان آن‌ها را چرخاند تا فاصله‌های صوتی با دقتی بسیار زیاد تنظیم شوند. به این ترتیب اهرم‌ها امکان اجرای گستره‌ی کامل گام‌ها را فراهم می‌کنند. افزوده‌شدن این اهرم‌ها ساخت سازهای بزرگ‌تر را نیز تشویق کرد.

قانون سازی زهی و جعبه‌ای است که با زخمه نواخته می‌شود، بدنه‌ای ذوزنقه‌ای دارد و تفاوت چندانی با دیگر سازهای زهی جعبه‌ای رایج در کشورهای عربی ندارد. با این حال، نوآوری‌ها و ویژگی‌های یادشده سبب شدند قانون ترکی صدایی شاخص‌تر پیدا کند؛ صدای اهرم‌های متحرک ویژه‌ی قانون ترکی است. شیوه‌ی نوازندگی نیز حاصل تحولی است که در گذر زمان گسترده شده است. در موسیقی ترکی نوازندگان قانون بسیارند. از منابع تاریخی چنین برمی‌آید که قانون در آغاز به‌صورت عمودی نگه داشته می‌شد و می‌نواختند. نوآوری‌های اواخر قرن نوزدهم در دوره‌ی عثمانی به پیدایش تکنیک‌های ویرتوئوزی انجامید و به‌کارگیری بافت‌های هارمونیک و پلی‌فونیک را آسان‌تر کرد.

سیم‌های قانون را با زخمه‌ای حلقه‌ای‌شکل که بر انگشتان اشاره جای می‌گیرد می‌نوازند. برخلاف قانون عربی، نوازندگان ترک هنگام نواختن قانون تنها از کلید سل استفاده می‌کنند. وقتی دو دست عبارتی را هم‌صدا می‌نوازند، میان ضربه‌ها تأخیری بسیار کوتاه می‌گذارند و از این رو عبارت‌های تزیینی حس فضا و گستردگی می‌آفرینند.

«کنسرتوی قانون» ساخته‌ی حسن فرید آلنار (Hasan Ferit Alnar)، آهنگساز نامدار ترک و ویرتوئوز قانون در قرن بیستم، ویژگی‌هایی را در خود دارد که از تحولات یادشده برآمده‌اند.

قانون سازی یگانه است با طنینی درخشان و گستره‌ای وسیع از رنگ‌های صوتی و زیر و بمی. نام آن در داستان‌های هزار و یک شب هم آمده است؛ شاید صدای رؤیایی‌اش سبب شده که موضوع یکی از قصه‌ها شود. قانون همچون ملکه‌ی موسیقی هنری ترکی است. وقتی آن را در گروه می‌شنوید، ناگزیر متوجه صدای فلزی و درخشانش می‌شوید و گمان می‌کنید نقش دیگر سازهای گروه تنها همراهی است. در واقع بلندترین ساز زهی زخمه‌ای ترکی شناخته می‌شود؛ از این رو به‌آسانی می‌تواند صدای دیگر سازهای گروه را بپوشاند. با این همه، در ترکیه بیشتر در موسیقی هنری و گروه‌های فاصل (گروه‌هایی که موسیقی ترکی سبک را در رستوران‌های شهری ترکیه اجرا می‌کنند) به کار می‌رود.